Nastrój między dwoma biegunami: CHAD, czyli choroba afektywna dwubiegunowa bez tajemnic

Dwa bieguny nastroju: na czym polega ta choroba

Każdy ma lepsze i gorsze dni. W chorobie afektywnej dwubiegunowej chodzi o coś innego: o wyraźne epizody, które trwają dni, tygodnie albo miesiące, zmieniają sposób myślenia, poziom energii i zachowanie, a często także zdolność do pracy. Pomiędzy epizodami wiele osób funkcjonuje zupełnie dobrze, co sprawia, że chorobę łatwo przeoczyć.

Lekarze opisują kilka postaci. W typie I występują pełne epizody manii, zwykle przeplatane depresją. W typie II zamiast manii pojawia się hipomania, a na pierwszy plan wysuwają się nawracające depresje. Bywają też epizody mieszane, w których obniżony nastrój łączy się z pobudzeniem i gonitwą myśli. To jedne z najtrudniejszych stanów, bo przygnębienie idzie w parze z energią do działania.

Najważniejsza różnica między CHAD a depresją nawracającą polega na tym, że w CHAD w historii choroby pojawił się choć jeden epizod manii lub hipomanii. Sam przebieg depresji może wyglądać bardzo podobnie, więc o rozpoznaniu decyduje dokładny wywiad, a nie samopoczucie z ostatnich tygodni.

Choroba dwubiegunowa nie jest kwestią charakteru ani słabości. To choroba, którą da się leczyć, a wiele osób przy dobrze dobranym leczeniu pracuje, studiuje i prowadzi zwyczajne życie rodzinne. Warunkiem jest systematyczność, bo przerwanie leczenia w dobrym okresie to jedna z częstszych przyczyn nawrotu.

Jak wyglądają mania, hipomania i depresja w przebiegu choroby

Mania to stan podwyższonego albo drażliwego nastroju z wyraźnym wzrostem energii. Osoba w manii często nie widzi u siebie problemu, czuje się wyjątkowo dobrze i dopiero otoczenie zauważa zmianę. Typowe sygnały manii, a na końcu listy także hipomanii i depresji, to:

mniejsza potrzeba snu bez poczucia zmęczenia, czasem kilka godzin na dobę przez wiele dni

przyspieszona mowa, gonitwa myśli, przeskakiwanie z tematu na temat

poczucie wyjątkowości i wielkie plany, nierealne pomysły na biznes czy zmiany w życiu

ryzykowne decyzje: wydatki ponad stan, pożyczki, niebezpieczna jazda, przygodne kontakty seksualne

drażliwość i konflikty, gdy ktoś próbuje hamować te pomysły

w cięższych przypadkach objawy psychotyczne, na przykład urojenia wielkościowe

hipomania: te same zmiany w łagodniejszym nasileniu, bez objawów psychotycznych, często odbierana jako dobry okres

depresja: smutek albo pustka, utrata zainteresowań i energii, zaburzenia snu i apetytu, poczucie winy, myśli rezygnacyjne lub samobójcze

Czy CHAD jest dziedziczny i co jeszcze zwiększa ryzyko

Choroba afektywna dwubiegunowa ma silne podłoże rodzinne. Jeśli chorował rodzic albo rodzeństwo, ryzyko jest wyraźnie wyższe niż w populacji ogólnej, ale nie oznacza to, że choroba musi się ujawnić. Dziedziczy się podatność, a nie gotowe rozpoznanie: o tym, czy i kiedy pojawi się pierwszy epizod, decyduje wiele czynników naraz.

Wśród czynników, które mogą wyzwolić epizod u osoby podatnej, wymienia się zaburzenia rytmu snu (praca zmianowa, nieprzespane noce, podróże przez strefy czasowe), silny stres, używanie alkoholu i substancji psychoaktywnych, okres po porodzie oraz niektóre leki, w tym przeciwdepresyjne stosowane bez stabilizatora nastroju.

Choroba najczęściej zaczyna się u młodych dorosłych. Pierwszym epizodem bywa depresja, a pierwsza mania lub hipomania pojawia się później, czasem po latach. Dlatego dobrze znać historię rodzinną i mówić o niej psychiatrze otwarcie.

Rozpoznanie: kto je stawia i dlaczego bywa opóźnione

CHAD rozpoznaje psychiatra. Podstawą jest szczegółowa rozmowa o obecnych objawach i o całym dotychczasowym przebiegu: epizodach obniżonego nastroju, okresach niezwykłej energii, reakcjach na wcześniejsze leki i chorobach w rodzinie. Bardzo pomaga relacja bliskiej osoby, bo epizod hipomanii z perspektywy chorego często wygląda po prostu jak dobry czas.

Opóźnienie rozpoznania bierze się najczęściej stąd, że do lekarza trafia się w depresji, a o okresach euforii czy przypływu energii nikt nie pyta albo pacjent nie uważa ich za objaw. Jeśli wcześniej leczyłeś się z powodu depresji, a po lekach czułeś się nienaturalnie pobudzony, koniecznie to powiedz.

Lekarz zleca też badania, które pozwalają wykluczyć inne przyczyny wahań nastroju, na przykład choroby tarczycy, oraz ocenić stan zdrowia przed włączeniem leków. Charakterystyka litu wymienia przed rozpoczęciem leczenia ocenę czynności tarczycy, nerek i serca (EKG) oraz oznaczenie stężenia sodu i glukozy.

Warto prowadzić dziennik nastroju i snu. Kilka tygodni notatek mówi lekarzowi więcej niż ogólne wspomnienie. Jeśli zapisy, wyniki badań i karty wizyt trzymasz w jednym miejscu, łatwiej zobaczyć, co poprzedzało kolejne epizody i jak działały leki; pomaga w tym konto pacjenta.

Leczenie CHAD: stabilizatory, leki przeciwpsychotyczne i psychoterapia

Leczenie ma dwa cele: opanować bieżący epizod i zapobiegać kolejnym. Dlatego zwykle trwa długo, często latami, nawet gdy samopoczucie jest dobre. Poniższe zestawienie powstało na podstawie charakterystyk wybranych produktów leczniczych; wybór leku, połączenia i dawki należy wyłącznie do psychiatry.

Lit (Lithium Carbonicum GSK, tabletki 250 mg) - Kategoria wydania: Rp - Wskazanie w chorobie dwubiegunowej wg charakterystyki: Leczenie epizodu maniakalnego oraz zapobieganie nawrotom choroby afektywnej dwubiegunowej. - Na co szczególnie uważać: Lit ma mały współczynnik terapeutyczny, więc jego stężenie we krwi trzeba regularnie kontrolować; jest przeciwwskazany w ciąży i podczas karmienia piersią.

Lamotrygina (np. Lamitrin S) - Kategoria wydania: Rp - Wskazanie w chorobie dwubiegunowej wg charakterystyki: Zapobieganie epizodom depresji u dorosłych z chorobą typu I, u których przeważają epizody depresji. - Na co szczególnie uważać: Nie jest wskazana w doraźnym leczeniu manii ani depresji; wysypka, zwykle w pierwszych ośmiu tygodniach, wymaga pilnej oceny lekarza.

Kwetiapina (np. Ketrel) - Kategoria wydania: Rp - Wskazanie w chorobie dwubiegunowej wg charakterystyki: Epizody manii o umiarkowanym lub ciężkim nasileniu, epizody ciężkiej depresji w chorobie dwubiegunowej i zapobieganie nawrotom u osób, które na nią reagowały. - Na co szczególnie uważać: Wpływa na sprawność psychiczną; nie należy prowadzić pojazdów, dopóki nie znasz swojej reakcji na lek.

Co warto wiedzieć o poszczególnych lekach

Przy licie najważniejsza jest regularna kontrola. Charakterystyka podkreśla, że lek ma mały współczynnik terapeutyczny, dlatego dawkę ustala się na podstawie badań krwi i poprawy klinicznej. Zaleca też okresowe sprawdzanie czynności nerek oraz stężenia wapnia. Lit hamuje wchłanianie zwrotne sodu w nerkach, więc ważne jest odpowiednie nawodnienie i niezmniejszanie ilości soli w diecie na własną rękę. Biegunka czy silne pocenie, na przykład przy infekcji, mogą wymagać zmiany leczenia, o czym trzeba powiedzieć lekarzowi. Charakterystyka każe natychmiast przerwać leczenie, gdy pojawią się pierwsze objawy toksyczności litu, między innymi biegunka, wymioty, odwodnienie, drżenie, zaburzenia mowy, splątanie i senność. Jeśli je zauważysz, od razu skontaktuj się z lekarzem albo zgłoś się na izbę przyjęć. Stężenie litu podnoszą między innymi leki moczopędne, niesteroidowe leki przeciwzapalne, takie jak ketoprofen, i część leków na nadciśnienie, dlatego każdy nowy lek warto skonsultować.

Przy lamotryginie najważniejszym sygnałem ostrzegawczym jest wysypka. Charakterystyka podaje, że w badaniach u pacjentów z chorobą dwubiegunową wysypka o znacznym nasileniu zdarzała się u około 1 na 1000 osób i wśród ciężkich reakcji wymienia zespół Stevensa-Johnsona. Każdą nową wysypkę, zwłaszcza z gorączką, trzeba pilnie pokazać lekarzowi.

Kwetiapina może powodować senność i wpływać na sprawność psychiczną. Jeśli prowadzisz samochód, poczekaj z tym, aż poznasz swoją reakcję na lek. Charakterystyka zaleca też ostrożność przy łączeniu jej z alkoholem i innymi lekami działającymi na ośrodkowy układ nerwowy.

Dlaczego przy CHAD ostrożnie z antydepresantami

Charakterystyki leków przeciwdepresyjnych, na przykład sertraliny, opisują aktywację manii lub hipomanii u niewielkiej części leczonych pacjentów, zalecają ostrożność i ścisłą obserwację lekarską u osób, które miały takie epizody, a u pacjenta wchodzącego w fazę maniakalną każą lek odstawić. Dlatego w chorobie dwubiegunowej antydepresant, jeśli w ogóle jest stosowany, idzie zwykle w parze ze stabilizatorem nastroju i pod obserwacją psychiatry. Więcej o tej grupie leków przeczytasz w opisie leków przeciwdepresyjnych.

Te same charakterystyki ostrzegają, że w pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. Jeśli to zauważysz u siebie albo u bliskiej osoby, skontaktuj się z lekarzem od razu, a w zagrożeniu życia dzwoń pod 112.

Leki to nie wszystko. Psychoedukacja pomaga rozpoznawać wczesne sygnały nawrotu, psychoterapia (np. poznawczo-behawioralna albo praca nad regularnym rytmem dnia) wspiera stabilność, a udział rodziny ułatwia reagowanie, zanim epizod się rozwinie. Bardzo ważny jest stały rytm snu i ograniczenie alkoholu.

Ciąża, plan na nawrót i codzienność z chorobą

Jeśli planujesz ciążę, porozmawiaj o tym z psychiatrą z wyprzedzeniem. Charakterystyka litu wymienia ciążę jako przeciwwskazanie, ze względu na działanie uszkadzające płód w pierwszym trymestrze, a także karmienie piersią, bo lit przenika do mleka. Jeśli zajdziesz w ciążę w trakcie leczenia, od razu skontaktuj się z psychiatrą i nie odstawiaj litu gwałtownie na własną rękę: charakterystyka zaleca odstawianie stopniowe, bo może ono opóźnić nawrót choroby, a plan zmiany ustala lekarz.

Dobrą praktyką jest spisany wspólnie z psychiatrą i bliskimi plan na wypadek nawrotu: jakie są Twoje pierwsze sygnały (na przykład krótszy sen, przyspieszona mowa, wycofanie), kogo zawiadomić i dokąd się zgłosić. Taki plan, zapisany razem z listą leków i kontaktem do lekarza prowadzącego, przydaje się najbardziej wtedy, gdy samemu trudno ocenić swój stan.

Sytuacje, które wymagają reakcji od razu

Szybkiej pomocy wymagają myśli samobójcze, a także mania z utratą kontaktu z rzeczywistością, zachowaniami zagrażającymi sobie lub innym albo kilkoma dobami niemal bez snu. Osoba w manii często sama nie szuka pomocy, więc decyzję muszą czasem podjąć bliscy. W nocy przydatne wskazówki znajdziesz w poradniku o kryzysie psychicznym po godzinach.

116 123 - wsparcie dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo, bezpłatnie

800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo, bezpłatnie

112 - numer alarmowy, gdy życie lub zdrowie jest bezpośrednio zagrożone

CHAD i leczenie online: realne możliwości

Rozpoznanie CHAD, dobór stabilizatora i każda zmiana leczenia należą do psychiatry na wizycie. Online możesz złożyć wniosek o kontynuację terapii, która jest już prowadzona i udokumentowana: wypełniasz formularz z wywiadem, dołączasz dokumentację, a wniosek ocenia lekarz, który pytania dodatkowe zadaje na czacie. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych i nie zaczynamy nowego leczenia.

Przy chorobie dwubiegunowej lekarz szczególnie uważnie patrzy na aktualność dokumentów. W przypadku litu ważne są wyniki kontroli stężenia i badań zalecanych przez psychiatrę. Gdy objawy wskazują na nowy epizod, na przykład manię albo głęboką depresję, właściwym miejscem jest psychiatra albo izba przyjęć, a nie kolejna recepta. Lekarz może odmówić wystawienia; przy odmowie opłata nie podlega zwrotowi, bo dotyczy oceny wniosku. Ścieżkę opisuje strona recepty psychiatrycznej online.

O zwolnieniu lekarskim w CHAD decyduje lekarz po ocenie wniosku i w sprawach psychiatrycznych może odesłać do psychiatry. Każda sprawa zostawia w koncie pacjenta wniosek, odpowiedź i dokumenty, więc przy następnej wizycie masz pod ręką pełny obraz leczenia.

Źródła

Charakterystyka Produktu Leczniczego Lithium Carbonicum GSK (węglan litu), URPL

Charakterystyka Produktu Leczniczego Lamitrin S (lamotrygina), URPL

Charakterystyka Produktu Leczniczego Ketrel (kwetiapina), URPL

Charakterystyka Produktu Leczniczego Zoloft (sertralina), URPL