Hydroksyzyna, opipramol i trzy benzodiazepiny w tabeli
Zestawienie opiera się na charakterystykach produktów leczniczych (ChPL) z rejestru. Nie służy do wyboru leku na własną rękę: pokazuje, czym różnią się preparaty, o które możesz zapytać lekarza, i czego spodziewać się przy każdym z nich.
| Lek (przykładowe nazwy) | Wskazanie według ChPL | Charakter działania | Ryzyko uzależnienia według ChPL | Recepta |
|---|---|---|---|---|
| Hydroksyzyna (Atarax, Hydroxyzinum) | objawowe leczenie lęku u dorosłych, a także świądu i premedykacja przed zabiegami | działanie przeciwlękowe i uspokajające; senność to bardzo częste działanie niepożądane | ChPL nie zawiera ostrzeżenia o uzależnieniu; w badaniu po 4 tygodniach leczenia nie było objawów odstawiennych | Rp, lek spoza wykazu substancji psychotropowych |
| Opipramol (Pramolan, Sympramol) | zaburzenia lękowe uogólnione i zaburzenia występujące pod postacią somatyczną | działa stopniowo; ChPL zaleca systematyczne stosowanie przez co najmniej 2 tygodnie | ChPL nie zawiera ostrzeżenia o uzależnieniu, ale część działań niepożądanych wiąże z nagłym odstawieniem | Rp, lek spoza wykazu substancji psychotropowych |
| Alprazolam (Xanax, Afobam, Alprox) | krótkotrwałe leczenie objawowe ciężkich stanów lękowych u dorosłych | silne działanie przeciwlękowe i uspokajające | uzależnienie psychiczne i fizyczne możliwe także w dawkach terapeutycznych; leczenie maksymalnie 2-4 tygodnie | Rp, substancja psychotropowa grupy IV-P |
| Lorazepam (Lorafen) | doraźnie i krótkotrwale w zaburzeniach lękowych i w zaburzeniach snu związanych z lękiem | silne działanie przeciwlękowe i uspokajające | ryzyko rośnie z dawką i czasem leczenia i jest większe po uzależnieniach w przeszłości | Rp, substancja psychotropowa grupy IV-P |
| Diazepam (Relanium) | stany lękowe, bezsenność związana z lękiem, skurcze mięśni, objawy nagłego odstawienia alkoholu | silne działanie przeciwlękowe i uspokajające, rozluźnia też mięśnie | ryzyko rośnie z dawką i czasem leczenia; przy lęku leczenie do 8-12 tygodni, przy bezsenności do 4 tygodni, razem z odstawianiem | Rp (tabletki), substancja psychotropowa grupy IV-P |
Hydroksyzyna i opipramol: spoza wykazu, ale z przeciwwskazaniami
Wśród leków uspokajających na receptę dwa nie należą do substancji psychotropowych: hydroksyzyna i opipramol. Ich charakterystyki nie zawierają ostrzeżeń o uzależnieniu, jakie mają benzodiazepiny. To jednak nie znaczy, że są obojętne dla organizmu.
Hydroksyzyna ma przeciwwskazania kardiologiczne, które ChPL Atarax wymienia osobno: znane wrodzone lub nabyte wydłużenie odstępu QT oraz same czynniki ryzyka takiego wydłużenia, czyli stwierdzoną chorobę układu krążenia, znaczące zaburzenia elektrolitowe (hipokaliemię, hipomagnezemię), nagłą śmierć sercową w rodzinie, znaczącą bradykardię i jednoczesne stosowanie leków wydłużających QT. Przeciwwskazana jest też w ciąży, podczas karmienia piersią i u osób z porfirią.
Z tego powodu połączenie hydroksyzyny z lekami wydłużającymi odstęp QT jest przeciwwskazane. Charakterystyka wymienia wśród nich m.in. niektóre leki przeciwarytmiczne, przeciwpsychotyczne (np. haloperydol) i przeciwdepresyjne (np. citalopram i escitalopram). Reguła dotyczy każdego leku, który wydłuża QT, więc lekarz musi znać wszystkie leki, które bierzesz. Hydroksyzyna często wywołuje senność, a alkohol nasila jej działanie: ChPL zaleca unikać łączenia jej z alkoholem i innymi lekami uspokajającymi i ostrzega przed prowadzeniem pojazdów.
Opipramol nie działa od pierwszej tabletki. Charakterystyka Pramolanu zaleca systematyczne stosowanie przez co najmniej 2 tygodnie, a średni czas leczenia to 1-2 miesiące. Przeciwwskazaniami są m.in. jednoczesne stosowanie inhibitorów MAO, ostre zatrucie alkoholem lub lekami nasennymi, przeciwbólowymi i psychotropowymi, nieleczona jaskra z wąskim kątem, rozrost gruczołu krokowego z zaleganiem moczu i wcześniej istniejące zaburzenia przewodzenia w sercu. Z alkoholem może nasilać senność i pogarszać zdolność prowadzenia pojazdów. Więcej o tym produkcie przeczytasz na karcie Pramolanu.
Benzodiazepiny: silne działanie i krótki czas leczenia
Alprazolam, lorazepam i diazepam działają silnie przeciwlękowo i uspokajająco, ale ich charakterystyki od początku zakładają krótkie leczenie. Xanax SR jest wskazany wyłącznie w ciężkich zaburzeniach, przez możliwie najkrótszy czas i maksymalnie 2-4 tygodnie, a wydłużenie wymaga ponownej oceny stanu pacjenta. Lorafen jest przeznaczony do stosowania doraźnego i krótkotrwałego. Przy Relanium leczenie nie powinno przekraczać 4 tygodni w bezsenności albo 8-12 tygodni w stanach lękowych, wliczając stopniowe odstawianie.
Powodem jest uzależnienie. Charakterystyki opisują uzależnienie psychiczne i fizyczne, którego ryzyko rośnie z dawką i czasem leczenia i jest większe u osób, które w przeszłości nadużywały alkoholu, leków lub narkotyków. ChPL alprazolamu dodaje, że uzależnienie może się rozwinąć także przy dawkach terapeutycznych i u osób bez czynników ryzyka. Po kilku tygodniach stosowania skuteczność może też słabnąć. Charakterystyki benzodiazepin wymagają od ciebie kilku rzeczy:
- nie pij alkoholu: przy alprazolamie ChPL mówi wprost, że nie wolno go spożywać w trakcie leczenia, przy lorazepamie, że pacjenci nie powinni pić alkoholu, a przy diazepamie, że należy go unikać;
- powiedz lekarzowi o lekach przeciwbólowych z grupy opioidów: połączenie z benzodiazepiną zwiększa ryzyko sedacji, depresji oddechowej, śpiączki i zgonu;
- nie odstawiaj leku nagle: grozi to objawami odstawienia i zjawiskiem „z odbicia”, czyli powrotem lęku i bezsenności w nasilonej postaci, dlatego dawkę zmniejsza się stopniowo pod kontrolą lekarza;
- nie przyjmuj kilku benzodiazepin naraz, bo ryzyko uzależnienia wtedy rośnie;
- powiedz lekarzowi, jeśli masz miastenię, ciężką niewydolność oddechową, zespół bezdechu sennego albo ciężką niewydolność wątroby: to przeciwwskazania wspólne dla tych trzech leków.
Kiedy benzodiazepina nie jest właściwym wyborem
Benzodiazepin nie stosuje się jako jedynego leku w depresji ani w lęku związanym z depresją: ChPL Lorafen ostrzega, że taka monoterapia może nasilić tendencje samobójcze. Alprazolamu nie należy stosować u osób poniżej 18 lat.
Uspokajająco działają też niektóre leki przeciwdepresyjne i przeciwpsychotyczne. Nie są to jednak leki „na uspokojenie” w zwykłym sensie: psychiatra dobiera je do rozpoznania według wskazań z charakterystyki konkretnego produktu. Na przykład sertralina ma w charakterystyce wskazania w lęku napadowym, zespole lęku społecznego i zespole stresu pourazowego. Przy lekach przeciwdepresyjnych w pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić, najwyraźniej przed 25. rokiem życia; wtedy od razu skontaktuj się z lekarzem, a w bezpośrednim zagrożeniu dzwoń pod 112. Przegląd tej grupy znajdziesz na stronie o lekach przeciwdepresyjnych.
To, co potocznie nazywa się nerwicą, w dokumentacji ma zwykle nazwę konkretnego zaburzenia lękowego. Więcej o tym przeczytasz w tekście o nerwicy lękowej.
Recepta online na lek uspokajający: co jest możliwe, a co nie
W naszym serwisie lekarz ocenia wniosek o kontynuację leczenia, które ustalił już inny lekarz i które masz udokumentowane. Wypełniasz formularz z wywiadem, dołączasz dokumentację, a jeśli lekarz ma pytania, zadaje je na czacie. Nie dobieramy pierwszego leku na lęk i nie stawiamy rozpoznania: to rola psychiatry na wizycie. Nadzór medyczny sprawuje lek. Damian Wojno (PWZ 3211301).
Przy hydroksyzynie i opipramolu obowiązują zwykłe zasady recepty Rp. Termin realizacji e-recepty nie może przekroczyć 365 dni; odrębne terminy dotyczą antybiotyków (7 dni) oraz środków odurzających i substancji psychotropowych (30 dni).
Benzodiazepiny z grupy IV-P podlegają dodatkowym regułom rozporządzenia o środkach odurzających i substancjach psychotropowych (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1678). Receptę bez badania na kontynuację można wystawić tylko wtedy, gdy od ostatniego zbadania minęły nie więcej niż 3 miesiące, a lekarz sprawdza w systemie P1 albo w wywiadzie, czy dotychczas przepisana ilość nie wystarcza. Wyjątek dla lekarzy POZ pracujących w ramach umowy z NFZ nie dotyczy prywatnych serwisów. Termin realizacji takiej recepty nie może przekroczyć 30 dni. Limit 90 dni dotyczy tylko grup I-N i II-P, a nie benzodiazepin, ale to charakterystyka wyznacza, jak długo lek w ogóle powinien być stosowany.
Dlatego wniosek o kolejną benzodiazepinę po wielu miesiącach stosowania lekarz może odrzucić i odesłać cię do psychiatry. Decyzja należy do lekarza, który może odmówić. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi.
Konto pacjenta pomaga przejść tę drogę spokojniej: ostatni wypis od psychiatry, zalecenia i wcześniejsze recepty masz w jednym miejscu. Gdy lekarz poprosi o brakujący dokument, na odpowiedź masz 48 godzin, a przypomnienie przychodzi po 24 godzinach; bez odpowiedzi lekarz ocenia wniosek na podstawie tego, co ma. Jak przygotować skan, opisujemy w poradniku o załącznikach do wniosku, a zakres usługi na stronie o e-recepcie przy kontynuacji leczenia psychiatrycznego.
Leków uspokajających na receptę nie kupisz legalnie bez recepty. Oferty benzodiazepin bez recepty w internecie pochodzą z nielegalnych źródeł i niosą ryzyko podróbki o nieznanym składzie.
Substancje z tej grupy
-
Hydroksyzyna
Hydroksyzyna (Atarax, Hydroxyzinum): lek przeciwlękowy i przeciwświądowy na receptę -
Alprazolam
Alprazolam: benzodiazepina do krótkiego leczenia ciężkich stanów lękowych -
Lorazepam
Lorazepam: benzodiazepina do krótkotrwałego leczenia lęku i bezsenności lękowej -
Diazepam
Diazepam: benzodiazepina na lęk, napięcie mięśni i objawy odstawienia alkoholu
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Atarax (URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Pramolan (URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Xanax SR (URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Lorafen (URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Relanium (URPL)
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie środków odurzających, substancji psychotropowych, prekursorów kategorii 1 i preparatów zawierających te środki lub substancje (Dz.U. 2025 poz. 1678)
- Ustawa z dnia 6 września 2001 r. - Prawo farmaceutyczne (Dz.U. 2026 poz. 612)