Serce człowieka: położenie, budowa i badania kontrolne
Serce leży w środku klatki piersiowej, za mostkiem, z koniuszkiem przesuniętym w lewo, dlatego jego bicie czuć najlepiej po lewej stronie. To mięsień mniej więcej wielkości zaciśniętej pięści, podzielony na dwa przedsionki i dwie komory, który bez przerwy pompuje krew do płuc i do reszty ciała. Poniżej budowa serca w prostych słowach oraz badania, które pokazują, czy pracuje prawidłowo.
Po której stronie jest serce? Krótka odpowiedź
Serce leży pośrodku klatki piersiowej, w przestrzeni między płucami nazywanej śródpiersiem, ale około dwóch trzecich jego masy znajduje się na lewo od linii środkowej ciała. Wierzchołek serca, czyli koniuszek, skierowany jest w dół, do przodu i w lewo, mniej więcej na wysokości piątego międzyżebrza. Tam uderzenie serca o ścianę klatki piersiowej czuć najwyraźniej i stąd powszechne przekonanie, że serce jest po lewej stronie.
Rzadko zdarza się odwrotne ułożenie, w którym serce leży po prawej stronie, nazywane dekstrokardią. Najczęściej nie daje ono objawów i wychodzi przypadkiem w zdjęciu RTG klatki piersiowej, w EKG albo w echu serca.
Ból po lewej stronie klatki piersiowej nie musi pochodzić z serca, a ból sercowy nie musi być po lewej. Niedokrwienie mięśnia sercowego daje zwykle ucisk lub gniecenie za mostkiem, które może promieniować do ramienia, szyi albo żuchwy. Nagły, gniotący ból w klatce trwający kilka minut, z dusznością, zimnym potem lub osłabieniem, to sytuacja na natychmiastowy telefon pod 112.
Budowa serca: przedsionki, komory i zastawki
Serce ma cztery jamy: dwa przedsionki u góry i dwie komory u dołu, rozdzielone przegrodami, a przepływ krwi w jednym kierunku zapewniają cztery zastawki.
Prawa połowa serca zbiera krew z całego ciała i wysyła ją do płuc. Krew żylna wpływa żyłami głównymi do prawego przedsionka, przez zastawkę trójdzielną przechodzi do prawej komory, a ta tłoczy ją przez zastawkę pnia płucnego do tętnic płucnych. Lewa połowa odbiera krew natlenioną w płucach: żyły płucne doprowadzają ją do lewego przedsionka, dalej płynie przez zastawkę mitralną do lewej komory, która przez zastawkę aortalną wyrzuca ją do aorty.
Ściana lewej komory jest wyraźnie grubsza niż prawej, bo musi pokonać opór całego krążenia ciała, a nie tylko krążenia płucnego. Sama ściana serca ma trzy warstwy: wsierdzie wyściełające jamy, mięsień sercowy i nasierdzie od zewnątrz. Całe serce otacza worek osierdziowy z niewielką ilością płynu, który zmniejsza tarcie przy każdym skurczu.
Masa serca dorosłego człowieka wynosi orientacyjnie około 250-350 gramów, zależnie od płci i budowy ciała. Serce powiększone przez nadciśnienie, wadę zastawki czy niewydolność może ważyć więcej.
Jak serce pompuje krew
Serce pompuje krew rytmicznymi skurczami: najpierw kurczą się przedsionki, dopełniając komory, a ułamek sekundy później komory, które wyrzucają krew do tętnic.
Fazę skurczu komór nazywa się skurczem, a fazę, w której komory się rozluźniają i napełniają, rozkurczem. Stąd dwie liczby w pomiarze ciśnienia: wyższa odpowiada ciśnieniu w tętnicach w czasie skurczu, niższa w czasie rozkurczu. Dźwięki, które lekarz słyszy w stetoskopie, to przede wszystkim odgłos zamykających się zastawek, a szmer oznacza zaburzony przepływ krwi, na przykład przez zwężoną lub nieszczelną zastawkę.
W spoczynku serce zdrowego dorosłego bije zwykle 60-100 razy na minutę, a przy wysiłku przyspiesza i zwiększa ilość krwi wyrzucanej przy każdym skurczu. U osób regularnie trenujących tętno spoczynkowe bywa niższe i nie jest to objaw choroby. Ważną miarą pracy lewej komory jest frakcja wyrzutowa, czyli odsetek krwi wyrzucanej przy jednym skurczu; jej wartość podaje opis echa serca.
Układ bodźcoprzewodzący: skąd bierze się rytm
Rytm serca bierze się z własnego układu elektrycznego, który wytwarza i rozprowadza impulsy niezależnie od naszej woli.
Impuls powstaje w węźle zatokowo-przedsionkowym w ścianie prawego przedsionka, nazywanym naturalnym rozrusznikiem serca. Rozchodzi się po przedsionkach i trafia do węzła przedsionkowo-komorowego, który zatrzymuje go na ułamek sekundy, żeby komory zdążyły się napełnić. Dalej pęczek Hisa, jego odnogi i włókna Purkinjego przekazują pobudzenie do mięśnia komór, które kurczą się niemal jednocześnie.
Układ nerwowy i hormony zmieniają tylko tempo pracy rozrusznika: stres, wysiłek, gorączka, kofeina czy nadczynność tarczycy je przyspieszają, a sen i odpoczynek zwalniają. Kiedy impuls powstaje w niewłaściwym miejscu albo zostaje zablokowany po drodze, pojawia się zaburzenie rytmu. Rodzaje arytmii i ich leczenie opisujemy w tekście o arytmii serca, a samo odczucie nierównego bicia w tekście o kołataniu serca. Zapis EKG to właśnie obraz tej elektrycznej aktywności.
Naczynia wieńcowe, czyli jak serce jest odżywiane
Serce odżywiają własne tętnice, tętnice wieńcowe, które odchodzą od aorty tuż nad zastawką aortalną i oplatają mięsień niczym korona, stąd ich nazwa.
Lewa tętnica wieńcowa szybko dzieli się na dwie gałęzie: przednią zstępującą, zaopatrującą przednią ścianę serca i dużą część przegrody, oraz okalającą, biegnącą wokół lewej strony serca. Prawa tętnica wieńcowa zaopatruje prawą komorę, zwykle dolną ścianę serca, a często także węzły układu bodźcoprzewodzącego. Krew z mięśnia odpływa żyłami serca do zatoki wieńcowej, a stamtąd do prawego przedsionka.
Mięsień sercowy zużywa dużo tlenu i źle znosi jego brak. Gdy blaszka miażdżycowa zwęża tętnicę wieńcową, przy wysiłku pojawia się ból w klatce piersiowej, czyli objaw choroby wieńcowej. Gdy tętnica zamyka się nagle, dochodzi do zawału. Na stan tych naczyń wpływają przede wszystkim cholesterol LDL, ciśnienie, palenie, cukrzyca i masa ciała, dlatego lipidogram należy do podstawowych badań profilaktycznych. Tętnice wieńcowe można też zobrazować tomografią z kontrastem, którą opisujemy na stronie skierowania na tomografię tętnic wieńcowych.
Objawy, przy których serce warto zbadać
Serce warto zbadać, gdy pojawia się duszność albo ucisk w klatce przy wysiłku, który wcześniej był łatwy, kołatanie, omdlenia, obrzęki nóg albo wyraźny spadek tolerancji wysiłku.
Powodem do diagnostyki są też: szmer usłyszany przez lekarza podczas osłuchiwania, nieprawidłowe EKG z badań okresowych, nadciśnienie trwające od lat, choroby serca lub nagłe zgony w młodym wieku u rodziców albo rodzeństwa, a także poważna infekcja, po której zostały osłabienie i nierówne bicie serca. Przy takich sygnałach zaczyna się zwykle od wizyty u lekarza rodzinnego, pomiaru ciśnienia, EKG i badań krwi.
Pilnych objawów nie odkłada się na planową wizytę. Nagły ból w klatce trwający dłużej niż kilka minut, narastająca duszność, utrata przytomności, bardzo szybkie bicie serca z zawrotami głowy albo objawy udaru, czyli opadnięty kącik ust, niedowład ręki czy zaburzenia mowy, to sytuacje na numer 112. Szerzej opisujemy je w poradniku o numerze alarmowym 112.
Echo serca, EKG i inne badania
Najwięcej o budowie serca mówi echo serca, czyli badanie USG pokazujące jamy, grubość ścian, kurczliwość mięśnia i pracę zastawek; o rytmie mówi EKG, a o pracy serca w ciągu doby Holter.
EKG trwa kilka minut i rejestruje elektryczną aktywność serca w danej chwili. Holter EKG zapisuje rytm przez dobę lub dłużej, co pozwala wychwycić zaburzenia pojawiające się tylko od czasu do czasu, a Holter ciśnieniowy mierzy ciśnienie w regularnych odstępach w dzień i w nocy. Próba wysiłkowa sprawdza, jak serce reaguje na obciążenie.
Echo serca nie wiąże się z promieniowaniem i zwykle nie wymaga przygotowania. Opis zawiera między innymi wymiary jam serca, frakcję wyrzutową lewej komory, której wartość od około 50 procent wzwyż uznaje się orientacyjnie za prawidłową, oraz ocenę zastawek. Kiedy echo jest zasadne i jak złożyć wniosek o skierowanie, opisujemy na stronie skierowania na echo serca.
Uzupełnieniem są badania krwi: lipidogram, glukoza, kreatynina, elektrolity, TSH, a przy podejrzeniu niewydolności serca NT-proBNP. Tomografia tętnic wieńcowych i rezonans serca to badania specjalistyczne, zlecane przy konkretnych pytaniach lekarza.
Choroby przewlekłe serca: od czego zacząć czytanie
Najczęstsze przewlekłe choroby serca to nadciśnienie, choroba wieńcowa, niewydolność serca i migotanie przedsionków, a czytanie najlepiej zacząć od tej, którą rozpoznano u Ciebie lub u bliskiej osoby.
Nadciśnienie przez lata obciąża lewą komorę i tętnice, więc jego kontrola chroni przed większością pozostałych chorób. W niewydolności serca mięsień nie nadąża z dostarczaniem tyle krwi, ile potrzebuje organizm; objawy tej choroby, badania i leczenie opisujemy w tekście o niewydolności serca. Zaburzenia rytmu, w tym migotanie przedsionków, omawiamy w tekście o arytmii serca, a objawy zawału w osobnym tekście poświęconym zawałowi.
Wspólny mianownik jest prosty: leczenie przewlekłej choroby serca prowadzi lekarz, a leków nie modyfikuje się samodzielnie ani nie przerywa, nawet przy dobrym samopoczuciu. Regularny pomiar ciśnienia, kontrola lipidów i glukozy, ruch dopasowany do możliwości i rzucenie palenia działają na wszystkie te choroby jednocześnie.
Redakcja receptaplus24 - konsultacja medyczna: lek. Damian Wojno (OIL Olsztyn, PWZ 3211301) · aktualizacja 2026-11-20
Pytania
Częste pytania
Po której stronie jest serce?
Serce leży pośrodku klatki piersiowej, za mostkiem, ale około dwóch trzecich jego masy znajduje się na lewo od linii środkowej. Koniuszek skierowany jest w lewo i w dół, dlatego bicie czuć najwyraźniej po lewej stronie.
Ile waży serce człowieka?
Orientacyjnie około 250-350 gramów u dorosłego, zależnie od płci, wzrostu i masy ciała. Serce powiększone przez chorobę może ważyć więcej.
Ile komór ma serce?
Serce człowieka ma dwie komory, prawą i lewą, oraz dwa przedsionki. Razem tworzą cztery jamy serca.
Jakie badanie najlepiej pokazuje budowę serca?
Podstawowym badaniem jest echo serca. Dokładniejszy obraz samego mięśnia daje rezonans serca, a tętnic wieńcowych tomografia z kontrastem, ale te badania lekarz zleca przy konkretnych wskazaniach.
Czytaj dalej
Zobacz też
- Ile ważne jest skierowanie na badanie krwi, skoro przepisy nie podają terminu
- Rezonans magnetyczny prywatnie: co realnie wchodzi do rachunku
- USG prywatnie: ile kosztuje i od czego zależy kwota
- E-skierowanie: dokument, którego nie trzymasz w ręce, i jak go zrealizować
- Przygotowanie do USG jamy brzusznej: od kolacji do wejścia do gabinetu
- Tomografia z kontrastem: co zrobić przed badaniem, a co zgłosić na miejscu